In de woorden van Presser

Met de snelgroeiende aanwas aan gedigitaliseerde teksten die online te bekijken zijn (hier, bijvoorbeeld op Archive.org, op Project Gutenberg of, voor Nederlandstalig materiaal, op de rijke Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren), neemt ook het aantal applicaties toe om die teksten te ontsluiten. Wie een tekst heeft gevonden als scans en er graag een tekstbestand van wil maken, kan terecht op een van de vele website die gratis OCR-tools ter beschikking stellen (zoals deze). Dat kan, tot op zekere hoogte, zelfs vrij eenvoudig voor Duitstalige teksten die in het Gotisch schrift (Fraktur) zijn geschreven (hier, bijvoorbeeld).

Andere online tools zijn gemaakt voor tekstanalyse. Een mooi voorbeeld is Voyant Tools. In aansluiting op dit artikel op deze website heb ik Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom, 1940-1945 van Jacques Presser uit 1965 (immers integraal online beschikbaar en downloadbaar) door de tool gehaald. Of begrippen als ‘Holocaust’ en ‘Shoah’ in de vroege jaren zestig al in de wetenschappelijke literatuur al gangbaar waren, kun je natuurlijk eenvoudig checken via het register achterin het boek. Deze tool biedt een uitputtende woordenlijst met de frequentie van alle voorkomende woorden in de tekst. Ook daarin vind je genoemde woorden niet terug (volgens verwachting). Maar de lijst is vanzelfsprekend wel vollediger (en betrouwbaarder?) dan een register. Wie in dit boek op ‘bij’ zoekt, ziet in één oogopslag niet alleen dat dat woordje meer dan 1500 keer voortkomt, maar ook dat Presser 107 keer ‘bijzonder’ heeft gebruikt (plus 48 keer ‘bijzondere’), tien keer ‘rabbijn’ en 19 keer ‘opperrabbijn’, zeven keer ‘bijbel’, vier keer ‘verbijsterd’ en drie keer ‘verbijsterend’. Net zo eenvoudig kun je zien wáár de woorden in de lopende tekst voorkomen – en dus in welke context en betekenis ze worden aangewend.

Lees verder

Advertenties

De Shoah in Ngrams

Het is een bekend verhaal, maar het blijft tegenwoordig haast onvoorstelbaar. De Holocaust – voor ons de kern van waarom we de Tweede Wereldoorlog als zo gruwelijk herinneren – is pas sinds midden jaren zeventig onderdeel geworden van de publieke en historisch-wetenschappelijke verwerking (Aufarbeitung, Bewältigung) van de oorlog. Daarvóór ging de aandacht meer uit naar de oorzaken van de oorlog, naar het militaire verloop ervan en naar vragen rond verzet en collaboratie. De Amerikaanse tv-serie Holocaust bracht als eerste de ervaringen van de joden voor een groot publiek voor het voetlicht. De miniserie – met onder andere Meryl Streep en James Woods – werd in 1978 uitgezonden in de Verenigde Staten en kwam begin 1979 ook op de West-Duitse televisie. Volgens Der Spiegel werd de serie door meer dan 20 miljoen mensen bekeken: “Die US-Fernsehserie über die Verfolgung und Ermordung der Juden wurde zum Thema der Nation.”

Het is niet zo dat de jodenvervolging niet eerder onderwerp van studie was. Jacques Pressers Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom, 1940-1945 stamt uit 1965, om een Nederlands voorbeeld te geven (online op dbnl.org). Egodocumenten over concentratiekamp-ervaringen waren toen al veelvuldig verschenen, Is dit een mens? van Primo Levi oorspronkelijk bijvoorbeeld al in 1947. Maar de genocide op de joden kreeg pas de ‘status’ van afschuwelijk dieptepunt van menselijke beschaving toen er een woord voor was. Toen Holocaust en Shoah het Duits-bureaucratische begrip Endlösung vervingen. Toen Auschwitz niet enkel meer de aanduiding van een kamp betekend, maar pars pro toto voor de complete industriële en infrastructurele keten kwam te staan waarmee de massamoord werd uitgevoerd.

Lees verder